Horon: Karadeniz'in Coşkulu Dansı ve Sakarya'daki Yansımaları

Karadeniz'in hırçın dalgaları gibi kıpır kıpır, coşkulu bir halk dansı olan horon, Doğu Karadeniz Bölgesi'nde oynanan geleneksel oyunların genel adıdır. Sinop'tan Artvin'e uzanan geniş bir coğrafyada, düğünlerde, nişanlarda, asker uğurlamalarında ve yayla şenliklerinde kemençe, klarnet, tulum ve davul-zurna eşliğinde oynanır. Bu çevik hareketli oyunlar, tarih boyunca yaşanan göçlerle birlikte Karadeniz'in dışına da taşınmış; özellikle Sakarya gibi göç alan illerde köklü bir kültürel miras olarak varlığını sürdürmüştür.

Horonun kökeni, Yunanca dans anlamına gelen horos (χορός) kelimesine dayanır. Türkçedeki bilinen ilk kaydı ise 15. yüzyılda Bahrü'l-Garâib adlı eserde, Rum kadınlarının sıra halinde oynadığı bir halk dansı için kullanılmıştır. Bu kadim dans, yüzyıllar içinde Karadeniz'in kendine özgü kültürüyle harmanlanarak bugünkü zengin çeşitliliğine ulaşmıştır.

Sakarya'da Horon Kültürü

Sakarya, Doğu Karadeniz'den göç eden toplulukların yerleştiği önemli illerden biridir. Bu göç dalgası, beraberinde horon kültürünü de getirmiştir. Adapazarı başta olmak üzere il genelinde, Karadenizli muhacirlerin kurduğu mahallelerde ve köylerde horon, kuşaktan kuşağa aktarılarak yaşatılmaktadır. Düğünlerin vazgeçilmezi olan horon, düğün sahibinin ve davetlilerin coşkusunu artıran en önemli eğlence unsurlarından biridir. Kemençenin ritmiyle başlayan oyun, kısa sürede tüm katılımcıları içine çeker ve halka giderek büyür.

Sakarya'daki horonlar, Doğu Karadeniz'deki örnekleriyle büyük benzerlik gösterir. Yörede erkek horonu, kız horonu ve karma horon olmak üzere farklı şekillerde oynanır. Sözlü horonların yanı sıra sadece çalgı eşliğinde oynanan sallama, sıksara ve sık horon gibi türler de icra edilir. Oyuncular, düz çizgi, yarım daire ya da halka formunda dizilir; hızlı ve çevik hareketlerle, omuz silkme ve ayak figürleriyle oyunun coşkusunu artırır.

Horonun Çeşitleri ve Özellikleri

Horon, oynandığı yöreye göre farklılıklar gösterir. Sahil kesiminde, özellikle Trabzon ve Rize'de oynanan horonlarda çok hızlı omuz silkme ve ayak sallama figürleri ön plandadır. Bu horonlarda başlıca çalgı kemençedir. Artvin yöresinde ise hareketler daha çok tüm vücudun katılımıyla, ayakların sertçe yere basması şeklindedir ve tulum ile akordeon kullanılır. Sakarya'da da bu farklı tarzların izlerini görmek mümkündür; özellikle göç eden ailelerin memleketlerine göre horonların oynanış biçimi değişiklik gösterir.

Erkeklerin oynadığı horonlar hızlı ve sert hareketlerle dikkat çekerken, kadınların oynadığı kız horonu daha yumuşak ve zarif figürler içerir. Karma horonlarda ise kadınlar da erkekler kadar ustalıkla, hızlı ve sert hareketlere uyum sağlar. Horonlar, türkü eşliğinde (sözlü horon) ya da sadece çalgı eşliğinde oynanabilir. Her horonun bir pişme, coşma noktası vardır; oyuncular ellerini yukarı kaldırarak horonbaşının ya da kemençecinin şimula ya da alaşağı komutuyla aşağı alma hareketini yaparlar. Bu sırada oyuncular, kemençeci ve hatta seyirciler, kendilerinden geçerek anlamsız sesler çıkarabilir, naralar atabilir ve gayret sözleri söyleyebilir.

Horonun Oynanışı ve Ritüelleri

Horon, en az beş kişiyle oynanır ve oyunu iyi bilen, yaşça büyük, sevilen ve sayılan bir kişi tarafından yönetilir. Bu kişiye horonbaşı ya da hovarda denir. Horonbaşı, oyuncuları coşturmak için kollar dik, dik oyna, vurdu-çıktı gibi komutlar verir; ii-hu ii-hu! gibi naralarla oyuncuların enerjisini yükseltir. Artvin yöresinde verilen komutlardan bazıları şunlardır: Deli Horon'da Başla, başla-işle, işle, işle-kollar üste, kollar siya-kındır oyna, dura dura-kollar çabuk-gel oguna diza-vur orta topuk, gel horo, alasiya, az vur oyna, tek çökme; Hemşin Horonu'nda ise Siya, siya-savuş, savuş-geldum, geç-geç-te, dura-geldi Hemşin gibi ifadeler kullanılır.

Horonun en önemli özelliklerinden biri de oyuncuların birbirine kenetlenerek oluşturduğu zincirdir. Bu zincir, topluluğun birlik ve beraberliğini simgeler. Horon, sadece bir dans değil; aynı zamanda Karadeniz insanının yaşam sevincini, dayanışmasını ve kültürel kimliğini yansıtan güçlü bir ifade biçimidir.

Sakarya'da Horonun Geleceği

Sakarya'da horon kültürü, dernekler ve kültürel etkinlikler aracılığıyla yaşatılmaya devam ediyor. Yöresel halk oyunları ekipleri, festivallerde ve özel günlerde horon gösterileri sunarak bu geleneği yeni nesillere aktarıyor. Karadeniz müziğinin sevilen ezgileri, düğün salonlarında ve açık hava etkinliklerinde yankılanırken, horon da bu coşkuya eşlik ediyor. Göçle gelen Karadenizlilerin torunları, dedelerinin oyunlarını öğrenerek bu kültürel mirası geleceğe taşıyor.

Horon, Sakarya'nın çok kültürlü yapısının önemli bir parçasıdır. Karadeniz'in hırçın ama bir o kadar da içten coşkusunu yansıtan bu dans, şehrin sosyal dokusuna renk katmaya devam ediyor. Sakarya'da horon denildiğinde akla sadece bir oyun değil; aynı zamanda bir yaşam felsefesi, bir aidiyet duygusu ve köklü bir kültürel miras geliyor.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Macukali, Wikimedia Commons, Public domain