Sakarya Justinianus Köprüsü: Beşköprü'nün Tarihi ve Mimari Özellikleri

Sakarya'nın Adapazarı ilçesinin hemen güneybatısında, Sapanca Gölü'nün sularını Sakarya Nehri'ne boşaltan Çark Deresi (Melas Çayı) üzerinde yükselen Justinianus Köprüsü, halk arasındaki bilinen adıyla Beşköprü, Erken Bizans döneminin Anadolu'daki en görkemli anıtsal yapılarından biri olarak kabul edilir. Geç Roma döneminden kalma bu devasa taş köprü, günümüzde hala ayakta durmayı başarmış ender yapılardandır.

Beşköprü'nün İsim Hikayesi

Köprünün isimlendirilmesi ilginç bir dilsel dönüşümün sonucudur. Justinianus döneminde yapıya önceleri Latince Pons (Köprü) deniyordu ve kendine özgü başka bir adı yoktu. Zamanla Latince 'pons' sözcüğünün 'köprü' anlamına geldiğini bilmeyen Rumlaşmış yerel halk, bu kelimeyi bir özel ad olarak algılayıp köprüyü 'Pons Köprüsü' anlamına gelen Pontogephyra diye anmaya başladı. Daha sonraki dönemde bu ad, Pentegephyra'ya, yani 'Beşköprü'ye dönüştü. Ancak köprünün ne beş bölümden oluştuğu ne de beş kemere sahip olduğu bilinmektedir; yapı toplamda on iki kemerlidir.

Tarihi ve Stratejik Önemi

Bizans İmparatoru Justinianus (527-565) tarafından M.S. 558-560 yılları arasında yaptırılan köprü, başkent Konstantinopolis ile imparatorluğun doğu eyaletleri arasındaki ulaşımı ve iletişimi kolaylaştırmak amacıyla tasarlanmıştır. Geç Roma dönemi tarihçisi Prokopius'a göre köprü, birbirine bağlanmış kayıklardan oluşan seyyar bir köprünün yerine inşa edilmiştir. Güçlü akıntı nedeniyle kayıklar sık sık kopup yok olduğu için nehir üzerindeki ulaşım her seferinde kesiliyordu. Köprünün yapımına 559 yılının sonbaharında başlandığı ve 562 yılında tamamlandığı düşünülmektedir. Bu anıtsal yapı, yapıldığı dönemde altından geçen Sakarya Nehri'nin yüzyıllar içinde yatak değiştirmesi sonucu günümüzde Çark Deresi üzerinde kalmıştır.

Mimari Özellikleri ve Yapısı

Tamamen kireçtaşından inşa edilen Justinianus Köprüsü, 365 metre uzunluğunda ve 9.85 metre genişliğindedir. Ortada yer alan dairesel 7 kemer, 2 batı, 3 doğu yönünde yer alan uçlara gittikçe küçülen tali kemerler dahil toplam 12 kemerlidir. Nehrin ortasındaki beş kemer, biri 19,5 m, diğeri 20 m genişliğinde iki kemerle sonlanır; batı tarafındaki kemerlerden birinin altından günümüzde Çark Deresi akmaktadır. Nehir yatağının dışında, sel bölgesinde köprüyü selden korumak için 3 ile 9 metre genişliğinde beş kemer dehlizi bulunur. Bunlardan ikisi batı kıyısında, üçü doğu kıyısındadır. Doğu kıyısındakiler tek hatlı bir demiryolu yapımı esnasında kısmen tahrip edilmiştir. Köprü ayaklarının hepsine, akıntı yönünde sivri, akıntıya karşı yönde ise yuvarlatılmış cephelerle dalgakıran özelliği verilmiştir. Bu özellikleriyle köprü, mimari itibarıyla bilinen diğer Roma dönemi köprülerinden belirgin ölçüde ayrılmaktadır.

Günümüzdeki Durumu ve Ziyaret

Köprünün batı ucunda 19. yüzyıla kadar varlığını sürdüren bir zafer takı bulunmaktaydı, doğu ucunda ise günümüzde de ayakta kalmayı başarmış, işlevi bilinmeyen bir apsis yer alır. Doğuya bakan bu yuvarlak yapının dini bir sunak olduğu tahmin ediliyor. Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından 1995 yılında onarılan köprü, taşıt trafiğine kapatılmış ve her iki ucuna üçer basamak yapılmıştır. 2018 yılında UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'ne Kültürel Miras kategorisinde giren Justinianus Köprüsü, şu anda kapalı olup restorasyon projesi devam etmektedir. Ulaşımı asfalt yol ile sağlanan köprüye her mevsim gidilebilmektedir.

Justinianus Köprüsü, bin beş yüz yılı aşkın süredir ayakta duran görkemli yapısı ve ilginç isim hikayesiyle Sakarya'nın en önemli tarihi miraslarından biridir. Restorasyon çalışmalarının tamamlanmasının ardından ziyaretçilerini yeniden ağırlamaya hazırlanan bu eşsiz yapı, Anadolu'nun zengin tarihine tanıklık etmek isteyenler için mutlaka görülmesi gereken bir duraktır.

Kaynak: sakarya.ktb.gov.tr, tr.wikipedia.org
Görsel: Acar54, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0