Sapanca: Gölü, Tarihi ve Doğasıyla Sakarya'nın İncisi

Sakarya'nın batı sınırında yer alan Sapanca, adını taşıyan gölün kıyısında kurulmuş bir ilçe. 2022 verilerine göre nüfusu 44.712 olan ilçe, İstanbul ve çevre kentlere yakınlığı sayesinde kısa süreli tatiller için sıkça tercih edilen bir doğa kaçış noktası. Gölü, tarihi dokusu ve Samanlı Dağları'nın eteklerindeki konumuyla Sapanca, hem doğa hem kültür turizmi açısından zengin bir destinasyon olarak dikkat çekiyor.

Tarih Boyunca Bir Uğrak Noktası

Sapanca'nın bilinen tarihi oldukça eskilere dayanıyor. Yazılı belgelere göre MÖ 1200'de Frigyalıların bölgeye gelmesiyle bir yerleşim yeri olarak anılmaya başlayan Sapanca, MÖ 378'de Bitinya Krallığı tarafından kuruldu. İlk kez 391 yılına ait Lazca bir kaynakta Siphonensis Lacus adıyla geçen yerleşim, Doğu Roma İmparatorluğu döneminde Buanes, Sofhan ve Sofhange isimleriyle anıldı. 1075'te Anadolu Selçukluları'nın gelişiyle bölge Ayan ve Ayanköy adını aldı; Haçlı Seferleri sonrasında ise yeniden Bizanslılar'ın eline geçti.

1640'ta Erzurum seyahati sırasında kasabadan geçen Evliya Çelebi, Sapanca hakkında önemli bilgiler aktardı. Seyyahın anlattığına göre, İzmitli bir ihtiyarın buradaki orman ve çalıları temizleyerek saban yürütmesiyle Sabancı Koca adında bir köy kuruldu ve zamanla mamur hale gelerek Kanuni Sultan Süleyman döneminde kasaba oldu. Evliya Çelebi'nin aktardığına göre kasabada Sarı Rüstem Paşa'nın 170 ocaklı bir hanı, güzel bir camisi, hamamı ve çarşısı vardı. İmaretlerin tamamı Mimar Sinan yapısıydı ve bir diğer Mimar Sinan eseri de Pertev Paşa Hanı'ydı. Beyaz kirazıyla ünlü kasabanın bir diğer meşhur ürünü, kırk gün beklese bile bayatlamayan ve Acem şahına bile gönderilen Sapanca somunu adlı beyaz ekmekti.

Ulaşım Yollarının Kavşağında

Sapanca, tarih boyunca önemli ulaşım yollarının üzerinde yer aldı. İzmit-Bolu yolu kasabadan geçiyordu; Kâtip Çelebi, Cihannümâ adlı eserinde bu yolun Sapanca kısmında yarım mil su içinden geçtiğini ve suların kabardığı zaman üzengiye çıktığını kaydetti. 1890'da demiryolunun gelmesiyle dar kıyıdan yarma açılarak geçildi ve kara yolu ihmal edildi. Cumhuriyet devrinde karayolu gölün dar kıyısından değil, yamaçların gerisinden geçirildi. 1950'li yıllarda E5 Karayolu'nun gölün karşı kıyısından geçirilmesiyle bir süre önemini yitiren ilçe, 1989'da TEM Otoyolu'nun ilçeden geçmesiyle tarihi misyonuna yeniden kavuştu. Sakarya'nın merkez ilçesine bağlı bir bucakken 1957'de ilçe oldu.

Gölün Coğrafyası ve Doğal Yapısı

Sapanca Gölü, Doğu Marmara Bölgesi'nde, Sakarya il merkezinin 12 km batısında, İzmit'in ise 27 km doğusunda tektonik kökenli bir tatlı su gölü. Deniz seviyesinden 33 metre yükseklikte yer alan gölün doğu-batı doğrultusunda uzunluğu 16 km, kuzey-güney doğrultusunda eni ise 5 km. Uzun dönem ortalama yüzölçümü 46,9 km² olan gölün su havzası 296 km² alanı kaplıyor. En derin noktası 61 metre olan gölde ortalama derinlik 36 metre; gölün hacmi ise 1,7 km³. Gölün fazla suları doğu ucundaki gideğenle Çark Suyu'nu oluşturuyor ve bu dere, Ferizli Seyifler köyü civarında Sakarya Nehri ile birleşiyor.

İlçe toprakları yer şekilleri bakımından iki bölüme ayrılıyor. Birinci bölüm, Köroğlu Dağları'nın uzantısı olan Samanlı Dağları'nın kuzey yamaçları ve bu yamaçlarda oluşmuş vadileri içeren oldukça engebeli alan. İkinci bölüm ise dağ eteğinde, ilçe merkezinin de yer aldığı, derelerin taşıdığı alüvyonlarla oluşmuş ova. İstanbul Deresi, Kurtköy Deresi ve Mahmudiye Deresi bu dağlardan inen önemli akarsular arasında; ilçenin en önemli deresi olan Akçay Deresi ise Sakarya Nehri ile birleşiyor. Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın gölden geçmesi nedeniyle birinci derece deprem bölgesi olan ilçe, fay hattının gölden geçmesi sayesinde 17 Ağustos 1999 depremini az hasarla atlattı.

Zengin Kuş Çeşitliliği ve Turizm

Göl çevresinde yıl boyunca yapılan gözlemlerde 12 takımdan 28 familyaya 69 kuş türü belirlendi. Bu türlerden 29'u yerli, 23'ü yaz göçmeni, 12'si kış göçmeni ve 5'i transit göçmen. Alanda görülen Pasbaş patka neredeyse tehdit altında, Dikkuyruk ise doğal hayatta soyu tükenme tehlikesi çok büyük statüsünde. Göç yolu üzerinde olması ve çok sayıda türün barınması, gölün Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar listesine alınmasını gerektiriyor.

İlçe, İstanbul başta olmak üzere civar kentlere yakınlığı ve bir göl ve yeşillikler beldesi olması sebebiyle son dönemde kısa süreli tatiller için tercih ediliyor. 1999 depremi sonrası göl kenarındaki tesislerin kullanılamaz hale gelmesiyle turizmde gerileme yaşansa da son yıllarda yeniden canlanma başladı. Maşukiye ve Kırkpınar gibi yerleşimlerde pek çok tatil köyü ve yazlık kuruldu. Samanlı Dağları'nın en yükseği olan Kartepe'de kurulan yeni tesislerle kış turizmi de gelişmeye başladı. 2006'da turizme açılan Richmond Oteli, 2008'de Kırkpınar'da açılan NG Sapanca, 2019'da Göl Mahallesi'nde hizmete giren Elite World Grand Sapanca ve 2020'de yine Kırkpınar'da açılan NG Enjoy, ilçedeki beş yıldızlı tesislerden bazıları. COVID-19 salgını sonrası izole tatil anlayışının öne çıkmasıyla villa ve bungalov turizmi ivme kazandı; 2022 verilerine göre ilçede 2 binin üzerinde bungalov inşa edildi.

Tarihi Eserler ve Kültürel Miras

Sapanca'da Bizans dönemine ait lahitler, Hükûmet Konağı önünde sergileniyor. Bu lahitlerden ikisi 1976'da İlmiye köyü yakınlarında, diğer ikisi ise 1987'de TEM Otoyolu çalışmaları sırasında bulundu. Kurtköy köyiçi mevkiinde ise Bitinyalılar dönemine ait son kralın saklanmak için yaptırdığı kalenin kalıntıları bulunuyor. Mimar Sinan tarafından yaptırıldığı söylenen Vecihi Kapısı adlı kemerin bulunduğu yerden İpek Yolu'nun geçtiği rivayet ediliyor. Birkaç kez onarım gören kemerin ilk onarımı 1905'te, o dönemde Nahiye Müdürlüğü yapan Yanyalı Vecihi Orhon tarafından orijinal yapısı korunarak yapıldı.

Sapanca, gölü, tarihi ve doğasıyla Sakarya'nın öne çıkan ilçelerinden biri olmaya devam ediyor. Hem hafta sonu kaçamakları hem de uzun tatiller için ziyaretçilerine farklı seçenekler sunan ilçe, doğa severlerin ve tarih meraklılarının ilgisini çekiyor.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Erturac, Zekeriya Gündoğdu, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0